door Leon van den Broeke en Dico Baars

Snijbloem Verse bloemen op tafel. Toen professor Brett Scharffs ruim twintig jaar geleden als Amerikaan in Den Haag werkte en woonde, genoten hij en zijn echtgenote elke dag daarvan. Thans is Scharffs hoogleraar Rechten en Director van het International Center for Law and Religion Studies, Brigham Young University in Provo, Utah (USA). Zijn werk wordt vertaald in het Chinees, Vietnamees, Birmees, Indonesisch, Turks en Arabisch. In zijn bijdrage getiteld “Waarom vrijheid van godsdienst?” voor het Centrum voor Religie en Recht van de Vrije Universiteit Amsterdam op vrijdag 7 april hanteerde Scharffs de beeldspraak van de snijbloem. Verse bloemen op tafel zijn immers prachtig, maar na een aantal dagen verwelken ze en sterven af. Zo is het ook met de vrijheid van godsdienst. Haal je deze weg bij de andere grondrechten, omdat je er bijvoorbeeld van overtuigd bent dat vrijheid van meningsuiting volstaat, dan zal de godsdienstvrijheid nog even bloeien, maar al snel verwelken en afsterven.

Mensenrechten

Scharff vraagt aandacht voor drie aspecten van godsdienstvrijheid: 1. de relatie tot andere mensenrechten; 2. waarborgen door de overheid en 3. het spanningsveld tussen de publieke en private rede.

Allereerst stelt hij dat godsdienstvrijheid de eerste was in de serie mensenrechten. Minderheidsgroeperingen die het in het verleden oneens waren met autoriteiten streden voor religieuze vrijheid. Deze historische verbinding is geen garantie voor de toekomst. Zo is in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens niet godsdienstvrijheid, maar menselijke waardigheid het sleutelbegrip. Scharffs verwijst naar het Lautsi-arrest: is een crucifix in een Italiaans klaslokaal een religieus of een cultureel symbool. Het is volgens hem riskant om te stellen dat religie niet belangrijk is voor de discussie over de mensenrechten. Godsdienstvrijheid kan in het geheel van de mensenrechten het verschil maken, of mensen er ver van mening verschillen of niet.

Staatsbemoeienis

Ten tweede werkt Scharffs het principe van verregaande staatsbemoeienis (statisme) uit door een verschil te maken tussen het monisme (voorbeelden: Albanië, Iran na 1979, Birma en Myanmar). De staat verkrijgt dan autoriteit van iemand/iets: de constitutie of de koning. Bij het dualisme noemt Scharffs ter illustratie de vraag van de wetsgeleerden die aan Jezus vroegen of het geoorloofd is de keizer belasting te betalen. Het gaat hierbij om soevereiniteit in eigen kring, voor de overheid, maar ook voor geloofsgemeenschappen.

Publiek-privé

Ten derde stelt Scharffs de publieke rede (datgene waarover iedereen het in de samenleving eens is of eens zou moeten zijn) in relatie tot de private rede (het geweten). Hij valt daarbij terug op de filosoof John B. Rawles (1921-2002). Het geweten staat vanwege scepsis onder druk. Wat als de staat conflicteert met je geweten? Rawles antwoordt dat je als individu het recht hebt op emigratie om het geweten te verdedigen. Je wordt dan geëxcommuniceerd door de seculiere ‘kerk’. Maar een samenleving zonder ruimte voor godsdienst, is niet ideaal.

Keukenhof

Kortom, volgens Scharffs is het in ieders belang om weerstand te bieden aan rigide staatsbemoeienis. Het geweten is immers belangrijk om mens te kunnen zijn. We dienen zorgvuldig om te gaan met de vrijheid van godsdienst, omdat mensenrechten er niet losgekoppeld van moet worden. Vrijheid van godsdienst is kwetsbaarder dan bijvoorbeeld twee decennia geleden, zo kwetsbaar als een snijbloem die verwelkt. Beeldspraak of niet … het gezin van professor Brett Scharffs koos ervoor die dag niet mee te gaan naar de Vrije Universiteit, maar de bloemenpracht van de Keukenhof te aanschouwen.

Personalia
Dr. Leon van den Broeke is verbonden aan de Vrije Universiteit/Centrum voor Religie en Recht en aan de Theologische Universiteit Kampen/Deddens Kerkrecht Centrum voor Religie, Recht en Samenleving/Kerkrecht.
 
Dico Baars volgt het mastertraject ‘Religie, Recht en Samenleving’, is student-assistent van het Centrum voor Religie en Recht aan de Vrije Universiteit te Amsterdam. Ook is hij lid voor de ChristenUnie in de gemeente Zederik en vicevoorzitter van Perspectief ChristenUnie.