Maandag presenteren de Lutherse Wereldbond en de Rooms-Katholieke Kerk in 
Hannover het gezamenlijke document ”Van conflict naar gemeenschap” waarin de kerken eerlijk schuld moeten belijden voor het verbreken van de eenheid en daaraan verder moeten werken. Marcel Poorthuis vertelt waarom Luther in toenemende mate een symbool van de eenheid wordt.

Luther wordt herontdekt als een figuur die katholieken en protestanten verenigt in plaats van scheidt. Zijn existentiële ervaring dat hij wanhopig Gods genade wilde verwerven totdat hij begreep dat hij al bemind werd ook voordat hij zich aftobde, blijft voor iedere christen van waarde. Het betekent niet dat ons handelen onbelangrijk wordt: dat idee staat haaks op de Schrift die ons er aan herinnert dat we verantwoording moeten afleggen over onze daden. Dat we zelfs onze goede daden alleen maar dankzij Gods liefde kunnen verrichten is nu juist de heerlijke paradox waarin we mogen leven. De vreugde van het christen-zijn kan in Luther een bevestiging vinden. Het document biedt een grondige heroriëntatie die zowel katholieken als protestanten kan behoeden voor clichés. Het is niet zo dat Luther tegenover de zogenaamd donkere Middeleeuwen de eenvoud van de bijbel stelde: historisch onderzoek laat een grote schatplichtigheid aan de Middeleeuwse scholastiek zien, die niet langer met de (waan)wijsheid van de wereld kan worden afgedaan. Het gevoel voor liturgie en de eerbied voor de werkelijke tegenwoordigheid van Christus in de gedaante van brood en wijn zijn sterke punten bij Luther. Je moet theologisch wel heel onderlegd zijn om het verschil tussen Luther en een katholieke opvatting van de Middeleeuwse Berengarius van Tours te snappen. Inderdaad, sommige verschillen overleven zichzelf door de tijd en het is niet oppervlakkig om dan over die verschillen heen te stappen, zoals dit document doet. Wel benadrukt dit document mij wat teveel dat secularisatie zou nopen tot oecumene: maar verslapping van het eigen geloofsleven lijkt me geen goede basis voor toenadering! Het gaat natuurlijk vooral om de toekomst: “Zie, Ik ga iets nieuws beginnen.”

Feitelijk stelt Luther in dat opzicht nog meer vragen aan het Nederlandse calvinisme dan aan katholieken! Had het Samen-op-wegproces zich niet veel meer aan de erfenis van Luther gelegen moeten laten liggen? De Nederlandse calvinist staat behoorlijk veraf van Luther wat de avondmaalsopvatting betreft: het lijkt eerder Zwingliaans, als men in brood en wijn niet meer dan tekenen wil zien. De Luther bijbel bevatte evenals de oorspronkelijke Statenvertaling onbekommerd alle zogeheten apocriefe boeken, die volgens Luther “goed zijn om te lezen”, maar recente Nederlandse edities van de bijbel hebben die boeken er alsnog uitgegooid. Ook de ambtsopvatting van Luther heeft in het Nederlandse protestantisme niet echt wortel geschoten. Het lijkt er dus op dat de diepgaande overeenstemming tussen Rome en Lutheranisme wat betreft het bisschopsambt, de rechtvaardiging en andere zaken, vooral een diepe kloof tussen Lutheranisme en Nederlands calvinisme laat zien! Dat is wel een wat ander perspectief dan het Reformatorisch Dagblad koestert dat betoogde dat het document de werkelijke problemen verdoezelt. Natuurlijk, de kloof met Rome blijft, maar de kloof tussen het Nederlands calvinisme en Luther is wellicht groter. Maar nu dit: zouden katholieken niet gevraagd mogen worden om in bijzondere gevallen (dus niet algemeen, maar toch!) eucharistische gastvrijheid aan Lutheranen te verlenen? De gezamenlijke viering van 500 jaar Luther in 2017 zou feitelijk alleen dan geloof waardig zijn. Immers, dan pas geef je echt te kennen dat de theologische verschillen niet langer bepalend zijn. Hier mogen verschillen in ambtsopvatting – die er natuurlijk ook zijn – niet bepalend zijn, immers zo’n gastvrijheid kan ook mét die verschillen worden verleend. Het valt echter te vrezen dat de theologische verschillen minder bepalend zijn dan de ambtskwestie en daarmee is de eenheid toch weer niet zoveel dichterbij gekomen. Er is nog werk te doen, ook voor Rome.