Handboek zeven sacramenten verschenen

Goede theologische handboeken zijn spaarzaam gezaaid in het Nederlands taalgebied. Christelijke dogmatiek van Van den Brink en Van der Kooi (2012) is een aangename uitzondering, maar duidelijk van protestants-christelijke signatuur. Niets mis mee uiteraard, maar voor ‘katholieke’ onderwerpen als de zeven sacramenten of heiligenverering misschien niet geheel doeltreffend. Op katholiek erf zijn er wel goede deelstudies verschenen, zoals Eucharistie. Het woord en het brood (2011) van Ton van Eijk, maar één groot overzicht van theologie en sacramenten ontbrak eigenlijk nog steeds.

Priester-theologen

In deze lacune is nu voorzien door het boek De Zeven Sacramenten van Herwi Rikhof en Archibald van Wieringen. Zoals de ondertitel al verraadt, gaat het om een systematisch theoloog en een bijbelwetenschapper. Rikhof en Van Wieringen zijn beiden verbonden aan de Tilburg School of Catholic Theology. Bovendien zijn beiden naast hun academisch werk, ook belast met pastorale taken. Dat merk je in het boek tussen de regels door, vooral op die momenten als regels en regeltjes de aandachtige lezer de adem lijken te benemen.

Vaticanum II

Rikhof en Van Wieringen enten hun gezamenlijke theologie stevig op het fundament van het Tweede Vaticaans Concilie. De concilieteksten zijn dan ook altijd de natuurlijke gesprekspartners van de Bijbelse passages, die als eerste worden besproken. Beide auteurs zijn niet bang om historisch kritische opmerkingen te maken, bijvoorbeeld over het ontstaan van ‘de zeven’, maar verbinden er niet de minimalistische conclusie aan dat sacramenten ‘dan maar’ het werk van ‘mensen alleen’ zijn.

Oersacrament

In de inleiding noemen Rikhof en Van Wieringen zowel de Schrift als de kerk een ‘oersacrament’. De Schrift is een getuigenis van de zelfopenbaring van God, niet de zelfopenbaring zelf. ‘DSe Schrift verwijst naar de zelfopenbaring van God, maar valt er niet mee samen’. Beiden auteurs wijzen op de woorden van het Credo, dat alle gebeurde ‘volgens de Schriften’. Op dezelfde manier getuigt de zichtbare kerk ook van de ‘ene heilige kerk van de geloofsbelijdenis’, de kerk van Christus zelf. ‘

Volgorde

De volgorde waarin je de zeven sacramenten bespreekt, is ook niet vanzelfsprekend en geeft vaak een goede indicatie van de intentie van de auteur(s). Rikhof en Van Wieringen beginnen met het Doopsel en het Vormsel, omdat het hier gaat om de initiatie binnen de christelijke geloofsgemeenschap, en daarmee de toegang is tot de andere sacramenten. Als laatste bespreken de auteurs de Eucharistie, omdat ‘alle lijnen van de andere sacramenten’ hier weer samenkomen. De volgorde van de andere sacramenten (Wijding, Biecht, Zieken, Huwelijk) vind ik niet echt duidelijk.

Besluit

Rikhof en Van Wieringen schrijven steeds allebei een afgebakend deel van een hoofdstuk over een sacrament. Tezamen met een goede (maar erg korte) inleiding, een lijst voor secundaire literatuur en Bijbelse referenties geven deze veertien hoofdstukken een schitterend en toegankelijk overzicht over de rooms-katholieke theologie over de sacramenten. Het enige dat ik mis is een mooi concluderend eindbetoog, dat alle lijntjes samenbrengt en misschien een blik naar de toekomst richt.

Herwi Rikhof en Archibald van Wieringen, De Zeven Sacramenten: Een Bijbeltheologische en Systematisch-theologische studie, 2VM uitgeverij: Bergambacht (2013), 978-94-90393-38-0