Tijdens de Religieuze Jaardag, donderdag in Amsterdam, heeft kardinaal Eijk gezegd dat onze samenleving lijdt aan ‘religieuze fantoompijn’. De aartsbisschop van Utrecht zei dat als slotspreker op dit door ABN Amro georganiseerde congres.

Thema van het congres was het beheer van religieus vermogen. Kardinaal Eijk sprak vooral over wat het betekent om Kerk te zijn in de huidige tijd, waarin geloof onder invloed van de secularisering onder druk staat. Eijk: “In relatief korte tijd is een christelijke natie veranderd in een land waar christenen een minderheid vormen, waarbij de meeste leden bovendien op leeftijd zijn. Daarmee is de kennis van en de belangstelling voor die christelijke religie grotendeels verdampt.”

De Utrechtse aartsbisschop meent dat Nederlanders aan een nieuwe welvaartsziekte lijdt. “Ik noem deze aandoening ‘religieuze fantoompijn’. Bij de klassieke fantoompijn is het hersengebied dat oorspronkelijk correspondeerde met het geamputeerde lichaamsdeel nog actief en wordt nu en dan geactiveerd. De hersenen interpreteren deze activiteit alsof het geamputeerde lichaamsdeel er nog is en pijn doet. Bij religieuze fantoompijn speelt iets vergelijkbaars. Mensen voelen geregeld gelovige activiteit in hun ziel, maar omdat ze zijn losgesneden van hun christelijke wortels voelt dit als onrust of pijn.”

Eijk vindt dat de religieuze fantoompijn erfelijk belast is. “Meestal is hun wond een generatie eerder toegebracht, door ouders die de Kerk verlieten en hun kinderen geen religieuze opvoeding hebben meegegeven. Veel mensen met religieuze fantoompijn doen dan ook aan zelfmedicatie. Het gemis drukken ze uit als dat ‘er meer is tussen hemel en aarde’, waarna ze als pleister op hun gewonde ziel uit diverse stromingen een persoonlijk geloofspakket samenstellen. In onze hyper-individualistische samenleving heeft het individu niet alleen het recht, maar zelfs de plicht zijn eigen levensbeschouwing of religie samen te stellen en zich daarin van anderen te onderscheiden.”

Namaakrituelen

De mensen die fantoompijn hebben, zijn nog steeds op zoek naar nieuwe rituelen zegt Eijk. “Maar dergelijke nieuwerwetse rituelen zijn doorgaans gericht op het ‘hier en nu’. Ze zijn een zwakke afspiegeling van het echte ritueel. Op dit moment bieden quasi-kerkelijke rituelen een alternatief voor het georganiseerd geloof. Waarom genoegen nemen met namaak als het origineel beschikbaar is?”

‘Gelyncht’

De Utrechtse aartsbisschop reageerde ook op zijn uitspraken dat over vijftien jaar niet meer dan 20 van de huidige 49 parochies over blijven. “Toen ik deze Jobstijding naar buiten bracht, is me dat niet in dank afgenomen. En dan druk ik mij nog voorzichtig uit. Ik ben nog net niet gelyncht,” zei Eijk in Amsterdam.

De volledige lezing van kardinaal Wim Eijk is te lezen op de website van het aartsbisdom (PDF).