Eind vorig jaar won de Iers-Belgische coproductie Song of the Sea (‘Het lied van de Zee’) de European Film Award voor beste Europese animatiefilm. De regisseur Tomm Moore heeft een knap staaltje werk geleverd met een adembenemende visuele film en een sterke narratieve gelaagdheid.

Het hoofdthema van de animatiefilm is het verwerken van het verdriet als je je moeder verliest. Song of the Sea vertelt het verhaal van twee kinderen, het jongetje Ben en zijn zusje Saoirse (spreek uit: ‘sjier-sja’). Ze wonen met hun door het verlies van zijn vrouw gedeprimeerde vader in een vuurtoren op een klein eilandje. Hun moeder verdween na de geboorte van Saoirse. Omdat hun oma de omgeving deprimerend vindt, neemt ze de kinderen mee naar de grote stad. Ben wil echter terug omdat Saoirse steeds zieker wordt. Onderweg beleven ze allerlei reële en gedroomde avonturen. De kinderen ontmoeten de bard Seanchaí (‘sja-na-kie’), de uilenheks Macha, versteende elfen en de versteende zeegod Mac Lir.

In de film zitten meerdere betekenisniveaus. Een eerste laag wordt gevormd door het gebruik van betekenisvolle namen. De titel van de film ‘Song of the Sea’ verwijst naar een Iers gedicht én naar het lied dat de Israëlieten zongen nadat ze de Rode Zee veilig waren overgestoken en daarmee werden bevrijd van de Egyptenaren (Exodus 15, 1-18).

Ben, het jongetje waar het verhaal om draait, is Hebreeuws voor ‘zoon’. Saoirse’s naam betekent ‘vrijheid’. Haar moeder heet Bronach, wat zoveel als ‘smart’ betekent. Smart verwijst ook naar Maria, moeder der smarten. De rooms-katholieke kerk herdenkt de zeven smarten, waaronder de vlucht naar Egypte. Bronach is ook een leerling van de Ierse Sint Patrick, de heilige Bronach, patroon van de schipbreukelingen. De aan zee wonende vader heet Conor (liefhebber van honden) en het hondje heet simpelweg Cu (‘hond’). Die naam is ook toepasselijk te meer Saoirse een selkie is. Een selkie is een zeehond die in een mens verandert zodra het aan land komt.

Als hun oma de kinderen heeft meegenomen, ontdekt Ben dat Saoirse een selkie is. Saoirse wordt steeds zieker in de stad. Ben neemt zijn zusje mee terug, want hij wil haar niet verliezen. Dan ontspint zich het verlossingsthema. Het ziek worden van Saoirse is nodig om Bens rouw om moeders dood te overwinnen.

Saoirse kan als selkie de versteende wereld redden door naar zee terug te keren en daar haar ‘Lied van de Zee’ te zingen. Zodra Saoirse op haar muziekschelp blaast, worden versteende elfen van de moderne wereld verlost en zweven naar de hemel. En uiteindelijk verlost Saoirse zo Ben en zijn vader van hun verdriet.

Vanuit het perspectief van Ben wisselen realiteit en een geesteswereld zich af. Evenzo vaak vallen de twee werelden voor hem samen. Zijn vader wordt de Ierse zeegod Mac Lir. Zijn moeder heeft veel weg van de maagd Maria, zijn oma lijkt op de uilenheks Macha. In de film worden deze overeenkomsen visueel versterkt.

Die vergelijkingen zijn belangrijk. Zowel Conor als Mac Lir raken versteend van verdriet en worden bevrijd door Saoirse. Zowel oma en Macha verlangen ernaar om het verdriet te vergeten en de confrontatie met herinneringen en hun gevoelens te vermijden. Dit maakt Macha/Oma de antagonist voor Ben in de reële en de magische wereld, die juist op zoek is verwerking van de dood van zijn moeder. De dubbele identiteit van haar zusje is van doorslaggevend belang in het verwerken van het verdriet.

Tot slot is er een poëtische laag in de film. In het verlossende lied van de zee zit een strofe uit een gedicht van William Yeats:

Come away, O human child! To the waters and the wild With a faery, hand in hand, For the world’s more full of weeping than you can understand.

De keuze voor deze strofe van de dichter-mysticus Yeats is briljant. Hoe vaak is rouw en verdriet een periode waarin de aanvaarding van de dood van een geliefde wordt vermeden? Het is trekken en duwen tussen aanvaarding en vluchten in een andere wereld: voor Ben een droomwereld, voor oma de wereld van de stad en voor Conor de drank in het café. Saoirse, als mytisch wezen, staat hen bij in hun smart en zoektocht naar acceptatie.

Op het niveau van samenleving zet Yeats de aandacht voor realiteit en de verbeelding in de wereld. Met de centrale plek voor Yeats gedicht betoogt de regisseur van Song of the Sea dat we als moderne samenleving ons meer open moeten stellen voor het onzichtbare om wonderen te bewerkstelligen. Dat wat voor kinderen zo vanzelfsprekend is, en dat we kwijtraken als we opgroeien.

Zo zitten er nog veel meer krachtige symbolen in Song of the Sea. De film is zowel voor volwassenen als voor kinderen te zien. Laat je meevoeren op de golven van deze overrompelende betoverende mythologische roadmovie.

Een fragment uit de film: