‘The Lego Movie’ geeft religieuze kritiek op het kapitalisme

0
1302

Het lijkt een kinderfilm, maar het is net zo gemakkelijk een film voor volwassenen. Enkel legoblokjes vormen de bouwstenen voor een spectaculaire animatiewereld. Perfecte reclame voor Lego als multinational. Maar onder de oppervlakte levert ‘The Lego Movie‘ een bijna religieuze kritiek op het kapitalisme.

Sommige critici menen dat The Lego Movie een antikapitalistische film is. De bad guy heet president Business. En hij legt een totalitair regime op aan de lego-blokjes/mensen wereldwijd. Zijn ultieme doel is alle blokjes vast te lijmen met een superlijmwapen Kragle. Een klein legoblokje – geen grote bouwmeester, maar een arbeider in de bouw – weet de slechte Mister Business te stoppen en de wereld te redden. De lego-blokjes/mensen kunnen nu weer vrij bewegen, zich steeds in andere vormen opbouwen, de kleuren van de regenboog aannemen en de fantasie van kinderen bevorderen. Eind goed al goed.

Antikapitalistische film?

De film wordt antikapitalistisch genoemd omdat de totalitaire macht van een ‘Mister Business’ aangeklaagd wordt. Tegenstemmers op internet doen schamper. De verkoop van lego wordt er extreem mee bevorderd. Alle kinderen willen na het zien van de film lego kopen en er mee spelen. Hollywood verdient er aan. Maar dat is hier het punt niet. Ik noemde het een vreemde film. Het lijkt een antikapitalistische film en tegelijk toont het voor wie wil zien een veel fundamenteler dimensie van het moderne kapitalisme met zijn vrije markt, zonder dit te veroordelen.

Lego vieren

Integendeel, die dieptedimensie is de draaggolf van de film en wordt als vanzelfsprekend gecommuniceerd met kinderen en hun ouders. Het viert de lego-blokjes als levende wezens. Dat lijkt te passen bij de stijl van oude sprookjes, maar het gaat hier om producten van de menselijke hand, op de markt gebracht, die een autonoom leven gaan leiden. Ze bewegen uit zich zelf en lijken verstand en geweren te hebben. Op het einde komen nog even een vader en een zoon in de kelder van hun huis in beeld. De vader heeft een gigantisch bouwwerk van lego gemaakt, het is zijn volwassen jongensdroom. Hij lijmt alles vast om het te bewaren in zijn oude staat. Het kind wil juist spelen met lego. Wil dat alles weer opnieuw in elkaar gezet kan worden, vloeiend en veranderlijk blijft, opdat de kinderlijke creativiteit kans krijgt.

Metafoor

De twee menselijke figuren ogen klunzig, doen ouderwets aan en zijn bedacht om de kijkers de boodschap mee te geven dat het hele lego-universum slechts een metafoor is voor het leven van de gewone wereld. Dat de echte mensen nog steeds in control zijn. Maar geen kind gelooft dat na het zien van de film. De boodschap van het hele verhaal is juist dat de op de markt gebrachte legoblokjes een eigen universum vormen, dat ze vrij kunnen bewegen, dat er meesterbouwers en bouwvakkers van lego zijn, die de legowereld opbouwen en steeds weer veranderen, steeds een andere, vrije wereld. Die wordt vrijheid wordt bedreigd. Niet door de mens buiten de lego-wereld, maar door de zwarte lego-krachten zelf.

Zwarte Lego-krachten

Stap even buiten dat eigen lego-universum en je ziet: het gaat het om dode blokjes plastic die schijnbaar een eigen leven leiden, zelfs een leven van goed en kwaad. Een morele kosmos van dode dingen, geanimeerd door de kracht van moderne computers. Bij de oude sprookjes, ook Lord of de Rings, zijn het geestelijke scheppingen van de mens die tot leven komen als metafoor. Maar hier gaat het om dode dingen, om ‘producten’ op de vrije markt, om een moderne ‘golem’, niet van klei, maar van plastic.

‘The Special’

Bovendien wordt in de lego-wereld een oude religieuze strijd gevoerd. Tussen goed en kwaad, tussen president Business en een eenvoudige lego-bouwvakker, tussen het totalitaire ‘grootkapitaal’ en het vrije, veranderlijke, creatieve kapitaal. Lord Business wil een apocalyptische eindtijd afdwingen met het monsterwapen Kragle, een giga lijmspuit. Het verzet ertegen komt van een uitverkoren legoblokje, die ‘the Special’ genoemd wordt. Maar deze messiaanse figuur heeft geen bijzondere krachten of hoge heiligheid, zoals in klassieke religies, maar is juist ‘gewoon’, ‘alledaags’, geen ‘meesterbouwer’, maar een bouwvakker.

Het vrije kapitalisme

Uiteindelijk weet hij met zijn simpelheid het kwade te overwinnen, de legowereld te redden. Hij verovert ook nog een vrouwelijk legoblokje, Wyldstyle/Lucy, die eerst de vriendin is van Batman, maar uiteindelijk met het simpel legoblokje verdergaat. Op dit niveau is de film niet antikapitalistisch, niet meer gericht tegen het fascistisch kapitalisme van Lord Business, tegen het totalitaire kapitalisme van multinationals en financiële conglomeraten, maar juist een religieuze uitdrukking voor een diepere dimensie van het moderne vrije markt kapitalisme, het ‘democratisch kapitalisme’. Dit vrije kapitalisme wordt gesymboliseerd door de mogelijkheid van de legoblokjes als vrije producten op de markt te circuleren en steeds nieuwe werelden te bouwen, mits ze door andere lego-blokjes met creativiteit en fantasie gestuurd worden. En deze vrije circulatie van legoblokken is moreel beter dan de macht van Lord Business.

Religieuze boodschap

Een hoogst religieuze boodschap over verlossing. En hier hebben theologen en filosofen hun kritiek geuit. Niet op deze film speciaal. Dat zal nog komen. Maar op het fenomeen dat de vrije circulatie van waren op de markt een autonoom leven toegedicht wordt, dat producten van de menselijke hand een autonoom leven hebben, dat dit leven ook als goed en voortreffelijk gezien wordt en dat er pseudo-religieuze adoratie plaatsvindt. Oude religieuze en mythische beelden worden gerecycled in het nieuwe verhaal over een vrije markt, in dit geval een vrije markt van plastic legoblokjes, die spreken over verlossing en Rijk Gods op aarde. Hier toont zich een theologische kritiek op de religieuze diepte-structuur van het moderne kapitalisme. Alsof ‘dode dingen’ uit zichzelf kunnen bewegen een autonome morele kosmos vormen.